Pomiar natężenia oświetlenia na stanowiskach pracy wewnątrz według PN-EN 12464-1 – czy i którą wersję normy stosować?

Pomiar oświetlenia na stanowiskach pracy wewnątrz budynków jest istotnym elementem zapewnienia bezpiecznych i komfortowych warunków pracy. Choć stosowanie norm w Polsce jest dobrowolne, PN-EN 12464-1 wyznacza standardy, które warto brać pod uwagę, aby zapewnić odpowiednią jakość oświetlenia. Kiedy i jaką wersję normy stosować oraz dlaczego warto zadbać o prawidłowe oświetlenie?

Obowiązek pomiaru oświetlenia a prawo

Jednym z głównych zagadnień, jakie najczęściej pojawia się wśród osób zajmujących się pomiarami oświetlenia, jest kwestia konieczności ich wykonywania. Zgodnie z hierarchią aktów prawnych, najważniejszym dokumentem w państwie polskim jest konstytucja. Trudno jednak znaleźć w niej informacje na temat wymagań stawianych parametrom oświetlenia. Kolejnymi aktami prawnymi są: ratyfikowane umowy międzynarodowe, ustawy, rozporządzenia z mocą ustawy, rozporządzenia i akty prawa miejscowego.

Przy rozpatrywaniu hierarchii aktów prawnych obowiązuje zasada, że każdy akt niższego rzędu musi być zgodny z aktem rzędu wyższego. Często dochodzi jednak do sytuacji, że prawo nie nadąża za zmieniającymi się normami.

Skupiając się na aspektach związanych z oświetleniem, należy wymienić kilka najważniejszych i obowiązujących przepisów prawnych:

1. Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 16 czerwca 2023 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy - Kodeks pracy, które w art. 207 § 2 mówi: „Pracodawca jest obowiązany chronić zdrowie i życie pracowników przez zapewnienie bezpiecznych i higienicznych warunków pracy przy odpowiednim wykorzystaniu osiągnięć nauki i techniki.”
2. Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy, które w § 26 stwierdza, że Niezależnie od oświetlenia dziennego w pomieszczeniach pracy należy zapewnić oświetlenie elektryczne o parametrach zgodnych z Polskimi Normami. Ponadto § 40. 1. mówi, że Pracodawca jest obowiązany zapewnić systematyczne kontrole stanu bezpieczeństwa i higieny pracy ze szczególnym uwzględnieniem organizacji procesów pracy, stanu technicznego maszyn i innych urządzeń technicznych oraz ustalić sposoby rejestracji nieprawidłowości i metody ich usuwania.
3. Obwieszczenie Ministra Rozwoju i Technologii z dnia 15 kwietnia 2022 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu rozporządzenia Ministra Infrastruktury w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie w wykazie norm wskazuje PN-EN 12464-1:2012 Światło i oświetlenie – Oświetlenie miejsc pracy – Część 1: Miejsca pracy we wnętrzach, w miejscach powołania się na nią § 98 ust. 2 oraz § 180.
4. Ustawa z dnia 12 września 2002 r. o normalizacji, określa zasady możliwości powoływania się na normy w innych aktach prawnych.

Znaczenie dobrowolności stosowania norm

Odnosząc się ponownie do hierarchii ważności aktów prawnych, ustawy mają wyższe znaczenie i rangę niż rozporządzenia. Zatem na podstawie przywołanych aktów, bezdyskusyjne powinno być stanowisko kierownictwa Polskiego Komitetu Normalizacyjnego, że zgodnie z zapisami artykułu 5: 

1. Stosowanie Polskich Norm (PN) jest dobrowolne.
2. Powołanie się na PN w przepisie prawnym nie zmienia jej dobrowolnego statusu, chyba że ustawodawca świadomie chce ten status zmienić, co jest możliwe przez wyraźne wskazanie tylko w postanowieniach innej ustawy.

Polskie władze nie przyjęły do tej pory żadnej ustawy, która zmieniałaby zasadę dobrowolności stosowania norm. Przywołanie normy PN-EN 1264-1:2012 w Rozporządzeniu nie oznacza więc powstania obowiązku jej stosowania.

W uzasadnieniu PKN można przeczytać: „Interpretowanie ustępu 4 jako delegacji do nakładania obowiązku stosowania PN jest całkowicie chybione. Gdyby intencją ustawodawcy było zezwolenie na nakładanie obowiązku stosowania PN aktami niższego rzędu niż ustawy, to wprowadziłby odpowiednie zastrzeżenie do postanowień ust. 3, tak jak tego dokonał w art. 19 ustawy z dnia 3 kwietnia 1993 roku o normalizacji (Dz. U. 1993, Nr 55 poz. 251)”.

W Polsce obligatoryjne stosowanie norm (normalizacja obligatoryjna) obowiązywało do 31 grudnia 1993 roku. Zatwierdzenie normy równało się z obowiązkiem jej stosowania. Od 1 stycznia 1994 roku sytuacja diametralnie się zmieniła, gdyż zniesiono obligatoryjne stosowanie norm, z wyjątkiem możliwości nakładania obowiązku stosowaniu norm przez ministrów. Obecnie, od 1 stycznia 2003 roku, obowiązuje Ustawa o normalizacji. Zniosła ona obligatoryjne stosowanie norm, które jest teraz całkowicie dobrowolne.

Norma PN-EN 12464-1:2012 a PN-EN 12464-1:2022 - czy i którą warto używać?

Osoby wykonujące pomiary natężenia oświetlenia na stanowiskach pracy wewnątrz budynków najczęściej korzystają z wytycznych normy PN-EN 12464-1. Informacje w nich zawarte stanowią kompendium wiedzy na temat wymaganych wartości takich parametrów jak:

• (średnie) eksploatacyjne natężenie oświetlenia E ̅_m,
• równomierność natężenia oświetlenia U_o,
• wartość graniczna ujednoliconego wskaźnika olśnienia R_UGL (wcześniej UGR_L),
• wskaźnik oddawania barw R_a.

Stosowanie norm, jak wskazano wcześniej, jest dobrowolne, zatem nie ma obowiązku korzystania ani z edycji z 2012, ani z tej z 2022 roku. Należy jednak wziąć pod uwagę, że wykonywanie pomiarów na zgodność z normami może mieć zupełnie inny aspekt, a jest nim zawarta między kontrahentami umowa na wykonanie usługi wykonania pomiarów, gdzie owe normy mogą być jednym z warunków realizacji zlecenia. Zobowiązanie takie jest zgodne z prawem i wiążące dla obu stron umowy, jeżeli wyrażą na to zgodę. Oprócz warunku stosowania normy podczas przeprowadzenia badań i ich analizy, który może być zawarty w umowie, są jeszcze aspekty techniczne.

Głównym założeniem podczas tworzenia norm jest zasada, aby „[…]były oparte na osiągnięciach zarówno nauki, techniki, jak i praktyki oraz miały na celu uzyskanie optymalnych korzyści społecznych ”. Należy przez to rozumieć, że podczas wykonywania pomiarów, a w tym przypadku pomiarów oświetlenia na stanowiskach pracy, stosowanie aktualnej normy, mimo braku takiego obowiązku, świadczy o profesjonalnym wykonaniu usługi, gdzie wykonawca: 

• opierał się o sprawdzony aktualny stan wiedzy technicznej,
• wziął pod uwagę obowiązujące akty prawne, które zawierają w wykazie daną normę,
• rzetelnie potraktował zlecenie i uwzględnił w protokole weryfikację uzyskanych wyników względem projektu opierającego się normatywne wymagania parametrów oświetlenia,
• uwzględnił zalecenia dla stanowisk pracy zarówno od strony bezpieczeństwa jak i warunków wpływających na samopoczucie pracowników, przekładające się na efektywność w miejscu pracy.

Aby dowiedzieć się, którą wersję normy PN-EN 12464-1 warto stosować, należy zapoznać się z jej genezą i zmianami w ciągu ostatnich 20 lat. Wyglądają one następująco:

• PN-EN 12464-1:2003 - wersja angielska
• PN-EN 12464-1:2004 - wersja polska
• PN-EN 12464-1:2011 - wersja angielska
• PN-EN 12464-1:2012 - wersja polska
• PN-EN 12464-1:2022-01 - wersja angielska
• PN-EN 12464-1:2022-01 - wersja polska

Obecnie obowiązującą (aktualną) wersją normy jest oczywiście polska wersja edycji z 2022 roku. Norma jest identyczna z angielską wersją Normy Europejskiej EN 12464-1:2021 i została zatwierdzona przez Prezesa PKN 9 grudnia 2021 roku. Pierwotnie była przyjęta (ratyfikowana) przez CEN (Europejski Komitet Normalizacyjny) 9 maja 2021 roku. Docelowo decyzją Prezesa PKN zastąpiła wersję EN 12464-1:2011 i od 5 grudnia 2023 roku obowiązuje jako wersja polska pod nazwą PN-EN 12464-1:2022-01. Wcześniej, od 11 stycznia 2022 roku, obowiązywała wersja angielska. Podsumowując - zaleceniem podczas oceny wyników otrzymanych podczas badań natężenia oświetlenia, uzyskanych m.in. za pomocą luksomierzy firmy Sonel, jest stosowanie polskiej wersji normy PN-EN 12464-1:2022-01. Nie ma jednak zakazu zawarcia w szczegółach kontraktu między wykonawcą i odbiorcą, że badania i ocena mają być wykonane na zgodność z poprzednim wydaniem normy.

Zdjęcie 1. Badanie natężenia oświetlenia pry pomocy luksomierza Sonel LXP-10

 

Na koniec rozważań dotyczących obowiązków, zaleceń, potrzeby i chęci stosowania norm, warto przywołać stanowisko Polskiego Komitetu Normalizującego: „Aktualnie w Polsce obowiązuje system normalizacji dobrowolnej. W tym systemie Polskie Normy mogą być wycofane z zastąpieniem przez nową wersję (edycję) tej samej normy lub przez inną normę(-y) albo – po utracie aktualności technicznej – bez zastąpienia, zgodnie z decyzją odpowiedniego Organu Technicznego PKN. Wszystkie normy, zarówno ze zbioru norm aktualnych, jak i wycofane, mogą być stosowane. Decyzję o zastosowaniu normy podejmuje na swoją odpowiedzialność producent/użytkownik”.

Podsumowanie

Od ponad dwudziestu lat w Polsce stosowanie norm jest całkiem dobrowolne, a ich powoływanie w rozporządzeniach nie obliguje do ich stosowania. Należy jednak brać pod uwagę bezpieczeństwo ludzi i otoczenia, dlatego stosowanie norm nie jest pozbawione sensu. W przypadku oświetlenia na stanowiskach pracy najbardziej rozsądne i oczekiwane jest stosowanie PN-EN 12464-1 . Zaleca się, aby w kontraktach między wykonawcą i odbiorcą wyraźnie wskazywać, na zgodność z jaką normą powinny być wykonane pomiary oświetlenia (jaka norma ma stanowić podstawę usługi). Pozwala to unikać nieporozumień i umożliwia sprecyzowanie warunków, jakim mają odpowiadać dane stanowiska pracy. Posługiwanie się najnowszymi wydaniami norm pozwala na zapewnienie jakości oświetlenia na najwyższym poziomie, zgodnie z aktualnym stanem uznanej na świecie wiedzy technicznej. 

 

Bibliografia

1. PN-EN 12464-1:2022-01 - Światło i oświetlenie. Oświetlenie miejsc pracy. Część 1: Miejsca pracy we wnętrzach.
2. PN-EN 12464-1:2012 - Światło i oświetlenie. Oświetlenie miejsc pracy. Część 1: Miejsca pracy we wnętrzach.
3. PN-EN 12464-1:2004 - Światło i oświetlenie. Oświetlenie miejsc pracy. Część 1: Miejsca pracy we wnętrzach.
4. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (Dz.U. 1974 nr 24 poz. 141 ze zm.).
5. Ustawa z dnia 12 września 2002 r. o normalizacji (Dz.U. 2002 nr 169 poz. 1386 ze zm.).
6. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Dz.U. 2002 nr 75 poz. 690 ze zm.).
7. Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (Dz.U. 1997 nr 129 poz. 844 ze zm.).
8. https://standards.cencenelec.eu/dyn/www/f?p=205:110:0::::FSP_PROJECT:61880&cs=1A56A13C696CC41251E17E0687C8CD84A
9. https://wiedza.pkn.pl/web/wiedza-normalizacyjna/stanowisko-pkn-w-sprawie-dobrowolnosci-pn
10. https://wiedza.pkn.pl/web/wiedza-normalizacyjna/stanowisko-pkn-w-sprawie-stosowania-pn-wycofanych

Autor:
Adam Szczepanik
Sonel S.A.