Zadbaj o dobre oświetlenie miejsc pracy. Zasady i wymagania dotyczące oświetlenia

Związek pomiędzy natężeniem oświetlenia i barwą światła, a wydajnością pracowników potwierdzają wyniki badań naukowych. Wykazują one, że dzięki podwyższeniu natężenia oświetlenia z 300 do 500 lx w wielu miejscach pracy, można osiągnąć wzrost wydajności o 8%, a podwyższenie natężenia oświetlenia do 2000 lx zwiększa efektywność nawet o 20%. Natomiast odpowiednia barwa światła pozytywnie wpływa na psychikę, samopoczucie oraz bezpieczeństwo pracy. W artykule przedstawiono walory jakości oświetlenia na pracę człowieka.

Wprowadzenie

Jakość pracy w bardzo dużej mierze zależy od oświetlenia, jakim dysponujemy. Dobrze dobrane oświetlenie może znacząco podwyższyć efektywność działania, podobnie jak nieprawidłowe oświetlenie bardzo je obniżyć. Ponad 80 procent wszystkich informacji dociera do ludzkiego mózgu poprzez oczy. Słabe warunki widzenia w sposób oczywisty stanowią przeszkodę dla pracy. Wpływają negatywnie na nasze dobre samopoczucie, zmniejszają produktywność i prowadzą do błędów i wypadków. Pracownik, który dobrze widzi i czuje się komfortowo w pomieszczeniu, czuje się bardziej zmotywowany, bardziej skupiony i efektywny. Jakość pracy wzrasta, a liczba popełnianych błędów wymiernie spada. Zmniejszone jest również ryzyko wypadków.
Warto o tym pamiętać i egzekwować od pracodawcy swoje prawa, ponieważ pracodawca ma obowiązek zapewnienia odpowiedniego oświetlenia miejsca pracy swojemu pracownikowi.

Jak idealnie dobrać światło do miejsca pracy?

W branży przemysłowej najważniejsza funkcja oświetlenia sprowadza się do właściwego oświetlenia stanowiska pracy. Ustalając kryteria doboru właściwego systemu świetlnego, bierzemy pod uwagę nie tylko parametry oświetlenia, wielkość danej przestrzeni, dostęp do światła dziennego, wymagania poszczególnych stanowisk pracy czy branży. Równie ważne są normy i przepisy oraz zalecenia Międzynarodowej Komisji Oświetleniowej (CIE), określające optymalne warunki dla oświetlenia pomieszczeń w zależności od sposobu ich wykorzystania. Wybór odpowiedniego systemu oświetleniowego staje się zatem jedną z najważniejszych decyzji, z jaką musi zmierzyć się właściciel przedsiębiorstwa.
Najlepszym rodzajem oświetlenia w miejscu pracy jest oczywiście naturalne światło dzienne, jednakże w zdecydowanej większości szerokości geograficznych praktycznie nigdy nie wystarczy ono do prawidłowego oświetlenia biura. Międzynarodowe normy i zalecenia jednoznacznie określają wymagane natężenie światła w zależności od stanowiska pracy. Właściwe funkcjonowanie w omieszczeniach biurowych jest oparte na doborze optymalnego oświetlenia, które powinno być zaprojektowane w sposób bezkompromisowy i rozsądny.
Przy pracach projektowych w zakresie oświetlenia należy uwzględnić kilka istotnych kwestii, takich jak rozmiar powierzchni biurowej, charakter pracy (np. praca siedząca przy komputerze) oraz tryb pracy (nocny lub dzienny). Bardzo istotne jest również ustalenie, czy dana przestrzeń biurowa jest zbudowana na planie otwartym, o dość dużej powierzchni, czy raczej jest złożona z mniejszych, kameralnych pomieszczeń z kilkoma stanowiskami pracy. Właściwe oświetlenie w pracy powinno być dopasowane do przeznaczenia danej przestrzeni i potrzeb jej użytkowników. Nieco inaczej będzie wyglądało oświetlenie sali konferencyjnej czy dużego call center, a jeszcze inaczej prywatnego gabinetu. Dobre oświetlenie miejsca pracy powinno we właściwy sposób łączyć światło naturalne ze sztucznym, spełniającym wymagania dotyczące jakości i parametrów technicznych, do których należą:

• parametry świetlne, czyli temperatura barwowa, współczynnik oddawania barw Ra, strumień świetlny i kąt padania światła;

• parametry elektryczne, czyli moc, napięcie zasilania, współczynnik mocy, klasa ochronności;

• parametry użytkowe, czyli między innymi stopień ochrony IP, żywotność, energooszczędność.

Szczególnie istotne znaczenie w doborze oświetlenia mają parametry takie jak: wartość natężenia oświetlenia, współczynnik oddawania barw i temperatura barwowa. Tylko źródła światła o wysokim wskaźniku oddawania barw zapewniają dobre odwzorowanie kolorów i właściwy kontrast barwy. Wskaźnik oddawania barw Ra ma maksymalną wartość 100, a przyjmuje się, że światło dobrej jakości stosowane w pomieszczeniach przeznaczonych do pracy powinno mieć współczynnik na minimalnym poziomie Ra > 80, co określa norma PN-EN 12464-1. Żadne normy z kolei nie wskazują jaka dokładnie powinna być wartość właściwej temperatury barwowej, która ma bezpośrednie przełożenie na nasz nastrój i atmosferę panującą w oświetlanym pomieszczeniu. Oświetlenie, gdzie zastosowano źródła światła o barwie ciepłej mogą powodować senność i zbytnie rozluźnienie, podczas gdy te o temperaturze zimnej pobudzają organizm do pracy. W celu prawidłowego dopasowania i określenia barwy światła służy mierzona w Kelwinach temperatura barwowa. Zgodnie z tą miarą, wyróżnia się następujące rodzaje barw (rys. 1):

 
Rys. 1. Temperatura barwowa światła

Zazwyczaj w przestrzeni biurowej stosuje się światło o barwie dziennej, które mieści się w przedziale 5000-6500 K. Taki rodzaj światła wpływa pozytywnie na nastrój i stopień koncentracji. Ma to szczególnie istotne znaczenie w okresie jesienno-zimowym, gdy zmrok zapada wcześniej i dłużej korzystamy ze źródeł światła sztucznego. 
Sama wartość natężenia oświetlenia zależy przede wszystkim od ilości światła emitowanego przez źródła takie jak oprawy oświetleniowe. Czynniki jakie mogą ograniczać wartość natężenia na stanowiskach pracy to rodzaj i stan opraw oświetleniowych, rozmieszczenie przedmiotów w miejscu wykonywania pracy, kąt padania strumienia świetlnego czy zabrudzenie powierzchni pracy i zanieczyszczenie powietrza jakie ma miejsce np. w stolarniach czy lakierniach. W związku z tym, już w momencie projektowania stanowisk pracy należy uwzględnić krytyczne punkty i czynniki mogące wpływać na późniejszą wartość natężenia oświetlenia. Przykłady wymagań oświetleniowych wnętrz (wartość eksploatacyjnego natężenia oświetlenia (E_m ) ̅ i wskaźnika oddawania barw Ra) zestawiono w tabeli 1.

Tab.1. Przykłady wymagań oświetleniowych wnętrz.

L.p.	Rodzaj wnętrza	E m [lx]	Ra
1.	Strefy komunikacji i korytarze	100	40
2.	Pokoje opieki medycznej	500	90
3.	Pokoje do wykonywania precyzyjnych pomiarów, laboratoria	500	80
4.	Biura, (czytanie, pisanie na klawiaturze)	500	80
5.	Sklepy, (strefy sprzedaży)	300	80
6.	Sklepy, (strefy kasy)	500	80
7.	Biblioteki, (strefy półek)	200	80
8.	Biblioteki, (strefy do czytania)	500	80
9.	Fryzjerstwo	500	90
10.	Stołówki	200	80
11.	Pokoje do odpoczynku	100	80
12.	Szatnie, łazienki	200	80
13.	Składy, magazyny	100	60

Wpływ światła na bezpieczeństwo ludzi

Człowiek spędza średnio 90% swojego czasu w pomieszczeniach zamkniętych, oświetlonych światłem sztucznym. Zatem należałoby sprawdzić czy źródła oraz oprawy oświetleniowe, które mamy w domu, w biurze, jak także te, które są zainstalowane w szkołach, na uczelniach, w urzędach i wszędzie tam, gdzie przebywamy, wytwarzają światło, które jest dla nas bezpieczne. Zainstalowane źródła i oprawy w obiektach, w których przebywamy mogą nie spełniać normy bezpieczeństwa fotobiologicznego PN-EN 62471 [2]. Norma ta wskazuje zagrożenia dla oka i skóry człowieka. Są to zagrożenia spowodowane promieniowaniem UV, światłem niebieskim, podczerwienią, a także zagrożenia termiczne skóry i siatkówki oka. Dbając o bezpieczeństwo ludzi projektanci oświetlenia powinni zatroszczyć się, aby instalowane przez nich źródła i oprawy pochodziły od wiarygodnego producenta (o potwierdzonej deklaracji zgodności).
Nieodpowiednie oświetlenie, niedopasowane do specyfiki warunków pracy jest najczęstszą przyczyną wypadków. Niedostateczna widoczność w branży transportowej, w magazynach, w których poruszają się np. wózki widłowe może być przyczyną bardzo groźnych wypadków. Operatorzy powinni mieć nieograniczone pole widzenia, a pracownicy świadomość zbliżających się pojazdów. Projektując oświetlenie magazynowe, należy zastosować najlepsze rozwiązanie do jego specyfiki. Rozważyć zamocowanie opraw w postaci linii szybkiego montażu. Takie rozwiązanie pozwala na dobre oświetlenie bocznych części magazynów, poprawia widoczność zamontowanych na ścianach tablic informacyjnych. Należy zwrócić jeszcze uwagę na wartość wskaźnika oceny olśnienia UGR, a także wskaźnika oddawania barw Ra, ponieważ wygląd określonego przedmiotu może być różny, zależny od jego oświetlenia. Zainwestowanie w odpowiednie zaprojektowanie i wykonanie oświetlenia w magazynach ma istotne znaczenie na bezpieczeństwo pracujących w nim ludzi, ale również ogranicza straty finansowe spowodowane zniszczeniem lub uszkodzeniem mienia.

Czym mierzyć natężenie oświetlenia?

Pomiar natężenia oświetlenia wykonuje się za pomocą luksomierza. Firma SONEL S.A. specjalizuje się m.in. w produkcji urządzeń do pomiarów natężenia oświetlenia. Luksomierze serii LXP spełniają wymagania dopasowania do czułości widmowej ludzkiego oka, a dzięki zastosowanym filtrom charakteryzują się bardzo małym błędem dopasowania kątowego. Rodzina produktów dzieli się na trzy modele – Sonel LXP-2 przeznaczony do podstawowych pomiarów natężenia oświetlenia w miejscach pracy, Sonel LXP-10B dedykowany wykonawcom badań oświetlenia awaryjnego oraz Sonel LXP-10A spełniający wymagania klasy A, przeznaczony dla wszystkich, którym zależy na najdokładniejszych pomiarach oświetlenia. Wszystkie produkty serii LXP przeznaczone są do pracy w trudnych warunkach przemysłowych. Ich obudowa wykonana została w technologii dwukomponentowej, z czego jednym składnikiem jest wytrzymały i trwały w użytkowaniu ABS pokryty elastomerem zapewniającym pewne trzymanie urządzenia w ręku i ochronę przed skutkami upadku. Serce urządzenia to głowica pomiarowa, która dzięki zastosowanej technologii pozwala na wieloletnie użytkowanie przyrządu. Każdy miernik dostarczany jest w walizce transportowej wraz z pełną dokumentacją i świadectwem wzorcowania, które potwierdza, że do rąk klienta trafia sprawdzony przyrząd spełniający wszelkie deklaracje producenta. W ofercie firmy SONEL S.A. znajduje się również oprogramowanie FOTON 3 pozwalające na wykonywanie protokołów pomiarowych, prowadzenie harmonogramu prac pomiarowych oraz fakturowania wykonanych usług.  

Podsumowanie

Dobra jakość światła, czyli odpowiednie natężenie światła poprawia koncentrację pracowników, redukuje ilość popełnianych przez nich błędów, co przekłada się na bezpieczeństwo pracy, a tym samym podwyższa jakość i wydajność.
Poza najważniejszą funkcją, jaką jest zapewnienie bezpieczeństwa pracy, oświetlenie w biurze może także pełnić funkcję drogowskazu wskazując na przykład drogi ewakuacyjne, może dzielić dużą przestrzeń na poszczególne strefy o odmiennym przeznaczeniu. Ponadto światło jest idealnym elementem dekoracyjnym, dzięki któremu możemy z łatwością podkreślić charakter wnętrza, tworząc w nim przyjazny nastrój i klimat.

Literatura:

[1]. PN-EN 12464-1, Światło i oświetlenie - Oświetlenie miejsc pracy - Część 1: Miejsca pracy we wnętrzach.
[2]. PN-EN 62471, Bezpieczeństwo fotobiologiczne lamp i systemów lampowych.

 

Autorzy:
Dorota Kołakowska
Adam Szczepanik
SONEL S.A.