Polskie dokumenty normatywne dotyczace ochrony przeciwporażeniowej w liniach i instalacjach elektroenergetycznych

1. Wstęp

Elektrycy przeprowadzające badania odbiorcze i eksploatacyjne linii i instalacji elektroenergetycznych powinni znać wymagania, jakie stawiają tym obiektom odpowiednie dokumenty normatywne. Nie jest to sprawa prosta, bo dokumentów normatywnych jest wiele, często się one zmieniają, wiele z nich jest trudno dostępnych i drogich a poza tym pojawiają się pytania: czy normy techniczne są do obowiązkowego stosowania, a jeżeli tak to czy każdy obiekt badany powinien spełniać wymagania aktualnych norm i przepisów.

Należy obawiać się, że wiele z wymienionych problemów będzie występowało jeszcze długo, gdyż w Polsce trwa niełatwy i nie zawsze dobrze realizowany proces przystosowywania krajowych dokumentów normatywnych do ciągle aktualizowanych dokumentów Unii Europejskiej. Problemy realizacyjne wynikają głównie z niezbyt dobrej organizacji wdrażania dokumentów unijnych, ograniczonych środków pieniężnych na te cele oraz zbyt często niskiej kompetencji osób w zakresie tematyki tłumaczonych dokumentów.

W niniejszym referacie ograniczono się jedynie do krótkiego omówienia klasyfikacji dokumentów normatywnych wg normy unijnej PN-EN 45020 [6], wzajemne relacje między przepisami i normami wg CENELEC [12], podania zasad stosowania norm technicznych, oraz podania podstawowych, aktualnych norm i przepisów dotyczących ochrony przeciwporażeniowej w liniach i instalacjach niskiego i wysokiego napięcia. Przedstawiono również podstawowe zmiany, jakich należy się spodziewać po zastąpieniu obecnie obowiązującej normy dotyczącej sprawdzań (badań) odbiorczych i okresowych instalacji elektrycznych niskiego napięcia (PN-HD 60364-6-61) normą PN-HD 60364-6.

2. Techniczne dokumenty normatywne w Unii Europejskiej

Dokument normatywny, wg PN-EN 45020 [6], to dokument ustalający zasady, wytyczne lub charakterystyki odnoszące się do różnych rodzajów działalności lub ich wyników. Dokumenty normatywne obejmuje takie dokumenty jak:

• normy,
• specyfikacje techniczne,
• kodeksy postępowania,
• przepisy.

Definicje normy (technicznej) i przepisów podaje norma PN-EN 45020 [6] a także  przewodnik PKN-CENELEC/GUID 3 [12]. Niestety definicje tych samych terminów w obu publikacjach nie zawsze są jednakowe. Zapisano w nich:

Norma, wg [6] to dokument przyjęty na zasadzie konsensusu i zatwierdzony przez upoważnioną jednostkę organizacyjną, ustalający – do powszechnego i wielokrotnego stosowania – zasady, wytyczne lub charakterystyki odnoszące się do różnych rodzajów działalności lub ich wyników i zmierzający do uzyskania optymalnego stopnia uporządkowania w określonym zakresie.

Norma techniczna [6], to jeden z rodzajów dokumentów normatywnych, dotyczący zagadnień technicznych, który został opracowany przy współudziale stron zainteresowanych, w drodze konsultacji i na zasadach konsensu. Norma taka po zatwierdzeniu stanowi uznaną regułę techniczną.

Norma obligatoryjna [6], to norma, której stosowanie jest obowiązujące na mocy ogólnego prawa lub obowiązującego powołania się na nią w przepisie.

Uznana reguła techniczna [5], to postanowienie techniczne uznawane przez większość ekspertów za odpowiadające poziomowi techniki. Uwaga [6] - jeżeli dokument normatywny, dotyczy zagadnień technicznych, został opracowany przy współudziale stron zainteresowanych, w drodze konsultacji i na zasadach konsensusu, to przyjmuje się, że po zatwierdzeniu stanowi on uznaną regułę techniczną

Norma (techniczna) [12] to specyfikacja techniczna przygotowana za powszechną zgodą, zatwierdzona przez powszechnie uznaną organizację i dostępną dla ogółu społeczeństwa; opiera się ona na osiągnięciach naukowych, technice i doświadczeniu, których celem jest zapewnienie wszystkim jak największych korzyści.

Przepis [6] to dokument ustalający obowiązujące reguły prawne przyjęte przez organ władzy.

Przepis (prawny lub administracyjny) [6] to przepis ustalony przez reguły prawne upoważnianego organu władzy, obowiązujący powszechnie lub w konkretnej dziedzinie.

Przepis techniczny [6] to przepis ustalający wymagania techniczne albo bezpośrednio albo przez włączenie treści normy, specyfikacji technicznej lub kodeksu postępowania albo na powołanie się na nie.

Przepis techniczny [12] o dokument ustawowy zawierający specyfikację techniczną.

Specyfikacja techniczna [6] to dokument ustalający wymagania techniczne, które powinien spełniać wyrób, proces lub usługa. Uwaga: specyfikacja techniczna może być normą, częścią normy lub może być niezależna od normy.

Specyfikacja techniczna [12] to dokument ustalający charakterystykę techniczną wyrobów. Specyfikacja techniczna obejmuje m.in. terminologię, bezpieczeństwo, cechy funkcjonalne, wymiary, proces produkcyjny, oznaczenia, opakowanie, zastosowanie.

Kodeks postępowania [6] to dokument zalecający sposoby postępowania lub procedury dotyczące projektowania, wytwarzania lub wykorzystania wyposażenia, układów lub wyrobów. Uwaga [6] – Kodeks postępowania może być normą, częścią normy lub może byś nizależny od normy.
Normalizacja, w tym normalizacja techniczna, jest prowadzona na szczeblu:

• międzynarodowym,
• regionalnym,
• krajowym, oraz
• administracyjno - terytorialnym.

Normy, wg PN-EN 45020 [6], mogą być:

• zharmonizowane lub
• niezharmonizowane.

Normy zharmonizowane to normy dotyczące tego samego przedmiotu zatwierdzone przez różne jednostki normalizacyjne, zapewniające zamienność wyrobów, procesów i usług lub wzajemne zrozumienie wyników badań lub informacji podawanych zgodnie z tymi normami.
   Zgodnie z tą definicją normy zharmonizowane mogą różnić się, co do sposobu prezentacji lub nawet treści. Dlatego dzieli się na:

• normy ujednolicone i
• normy identyczne.

Normy ujednolicone to normy identyczne, co do treści, ale nie co do sposobu prezentacji.

Normy identyczne to normy identyczne co do treści i co do sposobu prezentacji.

W Unii Europejskiej (UE) przyjęto zasadę stosowania docelowo norm regionalnych (europejskich) opracowanych przez CENELEC (Europejski Komitet Normalizacyjny Elektrotechniki) opartych, o ile to możliwe, na postanowieniach norm międzynarodowych opracowanych przez IEC (Międzynarodowa Komisja Elektrotechniczna). Normy opracowane przez CENELEC są oznaczane literami HD (Dokument Harmonizujący, czyli norma tymczasowa – prenorma) oraz EN (Norma Europejska).

3. Wzajemne relacje między przepisami i normami wg CENELEC

W maju 2006 r. PKN wydał Przewodnik PKN-CENELEC/GUIDE 3 zatytułowany: Wzajemne relacje między przepisami a normami [12]. Przewodnik ten jest tłumaczeniem, bez jakichkolwiek zmian, angielskiej wersji dokumentu CENELEC/GUIDE 3:2001. Przewodnik składa się z dwóch części tj. Część 1: Powoływanie się na normy – główne sposoby stosowania; Część 2: Harmonizacja przepisów i powołań na normy.
Sposoby prezentacji postanowień w przepisie technicznym, wg Przewodnika [12] może polegać na podaniu wymagań:

• bez powołania na normę, lub
• z powołaniem na normę.

Przepis bez powołania na normę może być zapisany na trzy sposoby przedstawione na rysunku 1.

Rys. 1. Sposoby prezentacji w przepisach  (prawnych)  wymagań technicznych bez powołania na normę  [12]

Jeżeli organ władzy uzna, że nie jest właściwe uszczegółowianie wymagań może dokonać ogólnego powołania, np. na „aktualny stan techniki” itp. Określenie w przepisie wymagań technicznych „w sposób ogólny” jest metodą elastyczną, lecz nie dającą wskazań jak te zasady należy realizować.

Bardziej korzystne może być powołanie się na „powszechnie uznane reguły techniczne” wraz ze wskazaniem, w jaki sposób można odnaleźć oraz interpretować takie reguły. Taki rodzaj powołania rozwiązaniem elastycznym, ponieważ nie stoi na przeszkodzie postępowi technicznemu oraz pozostawia niezbędny zakres swobody dla rozwoju technicznego.

Powołanie się na „uznane reguły techniczne” stosowane jest w wielu państwach europejskich w aktach prawnych, np. w przepisach techniczno – budowlanych. W takich przypadkach przepisy te mają strukturę dwustopniową. Omawiane powołanie stosowane jest w przepisach prawnych wyższego rzędu w przepisach drugiego rzędu stosuje się włączanie do przepisu tekstu norm lub powoływanie na normy. Taki system jest stosowany, np. w Niemczech i Wielkiej Brytanii. Można przyjąć, że taki system jest stosowany w Polsce. Przepisami pierwszego stopnia są ustawy (np. Prawo budowlane) a przepisami drugiego – rozporządzenia resortowe (np. rozporządzenie w sprawie warunków technicznych jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie).

Powołanie się w przepisie na „uznane reguły techniczne” można traktować jako pierwszy krok, który w niektórych przypadkach może prowadzić do drugiego kroku – poprzez dodatkowe powoływanie się na normę.

Włączenie tekstu (fragmentów) normy do przepisu technicznego daje użytkownikom korzyść polegającą na tym, że bezpośrednio na podstawie przepisu mogą określić ciążące na nich zobowiązania. Organ władzy przekształca włączany tekst techniczny tak, aby stał się częścią przepisu i przyjmuje na siebie taką samą odpowiedzialność za włączony tekst jak za pozostałą część przepisu. W przypadku włączenia tekstu normy do przepisu, właściwa organizacja powinna zagwarantować, że to włączenie nie będzie kolidowało z jej odpowiedzialnością w czasie przyszłego opracowywania norm. Normę można, bowiem stosować również w dziedzinach nie podlegających przepisowi i w związku z tym, organizacja normalizacyjna powinna mieć dostateczny zakres swobody, gdy zajdzie potrzeba nowelizacji lub wycofania danej normy.

Wadą włączenia tekstu normy do przepisu może być niekiedy to, że na długi okres narzucone zostanie wybrane rozwiązanie techniczne. Istnieje więc ryzyko poważnego utrudnienia technicznego i ekonomicznego postępu (zmiana lub uzupełnienie przepisów nie jest bowiem czynnością łatwą i zwykle trwa długo).

Powołanie się w przepisie na normę może być rozwiązaniem w wielu przypadkach lepszym  w przepisach niższego rzędu. Pozwala ono pozostawić poza przepisami mniej lub bardziej szczegółowe postanowienia techniczne, dla których zwykła działalność normalizacyjna jest właściwym sposobem osiągania optymalnego rozwiązania dla wszystkich zainteresowanych stron. Łatwiej jest bowiem stosować procedurę normalizacyjną przeprowadzania nowelizacji norm niż procedurę zmian przepisów prawnych.

Według CENELEC [12] stosuje się dwa typy powołań w przepisach na normę (patrz rysunek 2) różniące się mocą prawną (znaczeniem).

Rys. 2. Sposoby prezentacji w przepisach (prawnych) wymagań technicznych z powołaniem na normę  [12]

Powołanie obowiązujące (na normę) to powołanie się w przepisach stwierdzające, że aby zrealizować wymóg przepisu należy zastosować określoną normę.

Powołanie wskazujące (na normę) to powołanie się w przepisie stwierdzające, że zastosowanie określonej normy jest jednym ze sposobów realizacji celu przepisu.

Przepisy z powołaniem na normę mogą mieć dwie formy powołania. Powołanie się w przepisach na normę, jak to pokazano na rysunku 3, może być:

• datowane lub
• niedatowane.

Rys. 3. Sposoby powołań w przepisach (prawnych) norm technicznych [12]

Powołanie datowane (na normę) to powołanie poprzez określenie numeru i wydania (lub daty) normy.
Powołanie nie datowane (na normę) to powołanie się na normę w przepisie identyfikujące jedynie jej numer i/lub tytuł bez podania wydania, czy daty (z czego wynika, że kolejne nowelizacje normy będą automatycznie, od daty ich wydania, stwarzały przedmiot powołania).

Zastosowanie powołania datowanego może wpłynąć niekorzystnie na postęp techniki ze względu na problemy z jednoczesną zmiana lub uzupełnieniem przepisu i powoływanej normy. Wykorzystywanie powołania dotowanego zakłada także, że organ władzy posiada wystarczającą wiedzę w odpowiedniej dziedzinie.
W przypadku powołania nie datowanego przyszłe zmiany lub uzupełnienia danej normy automatycznie stają się ważne. Umożliwia to nowelizację normy w zwykłym trybie, zaś ważność powoływania automatycznie przechodzi na nowe wydanie.
Powoływanie nie datowane ma tę przewagę nad innymi rodzajami powołania, że przepis można uznać za zgodny z bieżącym rozwojem danej dziedziny i nie ma potrzeby dostosowania go do najnowszych osiągnięć.
Przewodnik [12] zaleca stosowanie powołania nie datowanego przede wszystkim wtedy, gdy intencją organu władzy jest objęcie przepisem relatywnie szerokiej dziedziny techniki.
Niestety w Polsce przyjęto zasadę powoływania datowanego i można już spotkać negatywne skutki tego przyjęcia (norma wycofana z katalogu PKN bez zastąpienia jest przywołana w przepisie i trzeba ją stosować).
Podane wyżej sposoby prezentacji wymagań technicznych w przepisach są nieraz łączone. Przewodnik [12] wymienia sposób polegający na powołanie się w przepisie na „uznane reguły techniczne” i dodatkowe powołanie się na normy.

4. Zasady stosowania norm

W Unii Europejskiej (a więc i w Polsce) zapisano w odpowiednich aktach normatywnych, że stosowanie norm jest dobrowolne. Zapis taki w Polsce znalazł się w ust. 3 art. 5 ustawy o normalizacji [20]. Oznacza to jednak tylko tyle, że normy mogą być w pewnych sytuacjach zastąpione innymi specyfikacjami technicznymi lub kodeksami postępowania spełniającymi odpowiednie wymagania.

W praktyce dobrowolność stosowania norm może być wykorzystywana tylko w niektórych krajach Unii Europejskiej. Niestety w Polsce, jak dotychczas nie stworzono warunków do stosowania tej zasady w obiektach budowlanych.

Obowiązek stosowania norm dotyczących budowy linii i instalacji elektroenergetycznych wynika z ogólnego prawa, tzn. z następującego zapisu zamieszczonego Prawa budowlanego [18] (obecnie ust.1art. 5 a po nowelizacji ust. 1 art.10) „Obiekt budowlany wraz ze związanymi z nim urządzeniami budowlanymi należy, biorąc pod uwagę przewidywany okres użytkowania, projektować i budować w sposób określony w przepisach, w tym techniczno-budowlanych, oraz zgodnie z zasadami wiedzy technicznej, zapewniając …”. Termin „zasady wiedzy technicznej” wprawdzie w ustawie nie zdefiniowano, ale należy przyjąć, że termin ten oznacz to samo, co w normie PN-EN 45020 [6] termin „uznane reguły techniczne”.

Potwierdzonymi prawnie polskimi dokumentami technicznymi do powszechnego stosowania w obiektach budowlanych są, opracowywane w oparciu o zasady wiedzy technicznej (sprawdzone osiągnięcia nauki i techniki) normy (patrz art. 3 ustawy o normalizacji [20]).

Dobrowolność stosowania norm technicznych jest wykorzystywana w krajach UE jedynie wtedy, gdy zastosowane rozwiązanie (nie będące normą):

• jest jednostkowe i dotyczy postanowień nie przeznaczonych do powszechnego i wielokrotnego stosowania, lub
• przewidziane jest dla rozwiązań przeznaczonych do powszechnego stosowania i jest ono oparte na uznanych regułach technicznych (zharmonizowanych z Dyrektywami UE).

W tym drugim przypadku rozwiązanie spełniające wymagania inne niż podane w normie norm powinno być opracowane przy współudziale stron zainteresowanych w drodze konsultacji i na zasadach konsensu. Rozwiązanie takie podlega zatwierdzeniu przez upoważnioną prawnie lub administracyjnie jednostkę organizacyjną. W praktyce oznacza to, że rozwiązania techniczne, które nie spełniają postanowień norm a powinny być oparte o uznane reguły techniczne, powinny być wykonane, zbadane a następnie oceniane i zatwierdzone przez upoważnioną jednostkę organizacyjną.

Bezwzględny obowiązek stosowania w Unii Europejskiej, a tym samym w Polsce, postanowień niektórych norm wprowadzono powołując je w przepisach prawnych.

Należy też zauważyć, że od wielu wyrobów wymaga się stwierdzenia zgodności wykonania z postanowieniami Dyrektyw i norm oraz oznaczenia znakiem CE.

W Polsce można też spotkać ustne interpretacje zapisu ustawy o normalizacji, iż „stosowanie norm jest dobrowolne”. Mówi się, że wszystkie normy nie przywołane w przepisach są do dobrowolnego stosowania, ale „niezgodność z postanowieniami norm może być czynnikiem obciążającym projektanta, wykonawcę lub właściciela bądź zarządcę urządzenia albo obiektu w razie wypadku z ludźmi, strat materialnych lub innych niekorzystnych następstw, które da się z tym brakiem powiązać” [3]. Obie interpretacje zapisu ustawy o normalizacji prowadzą do takich samych skutków nieprzestrzegania norm stosowanych powszechnie.

Obiekty budowlane powinny spełniać wymagania przepisów i norm aktualnych podczas projektowania obiektu lub jego przebudowywania o ile późniejsze przepisy prawa nie nakazują ich dostosowanie do wymagań zawartych w normach znowelizowanych. Możliwość stosowania dla oceny bezpieczeństwa obiektów wymagań przepisów i norm z okresu budowania lub przebudowywania tych obiektów nazywa się zasadą ochrony zastanej. Jest ona w Polsce powszechnie stosowana, choć nie zawsze w sposób dopuszczalny, np. nie modernizując instalacji lub linii elektrycznych, które takiej modernizacji wymagają chociażby na znaczne zwiększenie ich obciążenia. Należy też dążyć do modernizacji, choć takiego obowiązku na ogół nie ma, instalacji i i linii zbudowanych wg dawno wycofanych norm, gdyż dostosowanie tych obiektów do wymagań nowych norm może zwiększyć bezpieczeństwo ich użytkowania.

5. Podstawowe dokumenty normatywne związane z badaniem i oceną wyników badań ochrony przeciwporażeniowej w stacjach oraz liniach niskiego i wysokiego napięcia

Postanowienia dokumentów normatywnych, których znajomość jest niezbędna dla poprawnego i bezpiecznego wykonania badań skuteczności ochrony przeciwporażeniowej w instalacjach i liniach elektroenergetycznych można podzielić na dwie grupy. Pierwsza z nich to przepisy (ustawy i rozporządzenia) zawierające postanowienia, przestrzeganie, których ma zapewnić bezpieczne i terminowe wykonanie badań. Do drugiej grupy należy zaliczyć normy i niektóre przepisy (rozporządzenia) zawierające postanowienia dotyczące zakresu i zalecanych metod badań oraz wymagania, których spełnienie pozwala pozytywnie ocenić skuteczność ochrony.

Do podstawowych przepisów (ustaw i rozporządzeń resortowych), których znajomość jest potrzebna dla przeprowadzenia i oceny badań ochrony przeciwporażeniowej w obiektach elektroenergetycznych należą:

• Ustawa Prawo budowlane [18],
• Ustawa Prawo energetyczne [19]
• Rozporządzenie Ministra Gospodarki w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy urządzeniach energetycznych [14],
• Rozporządzenie Ministra Gospodarki w sprawie szczegółowych zasad stwierdzania sposobów posiadanych kwalifikacji przez osoby zajmujące się eksploatacją urządzeń, instalacji i sieci [13].
• Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej w sprawie rodzajów prac, które powinny być wykonywane, co najmniej przez dwie osoby [16].
• Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej w sprawie rodzajów prac wymagających szczególnej sprawności psychofizycznej [17].

Wymienione wyżej rozporządzenia nie były nowelizowane od prawie 10 lat i są na ogół dobrze znane. Nowelizacji poddawano wymienione ustawy. Obecnie wciąż trwa proces nowelizacji Prawa budowlanego, przy czym postanowienia interesujące osoby przeprowadzające badania ochrony przeciwporażeniowej w zasadzie nie uległy zmianom. Dlatego, biorąc pod uwagę ograniczony czas wystąpienia omówienie, nawet w skromnym wymiarze, tych przepisów zostanie pominięte.

Wymagania dotyczące zakresu, metod badań oraz kryteriów skuteczności środków technicznych ochrony przeciwporażeniowej w liniach i stacjach elektroenergetycznych wysokiego napięcia są zawarte, przede wszystkim, w normach:

• PN-E-05115 Instalacje elektroenergetyczne prądu przemiennego o napięciu wyższym od 1 kV [5].
• PN-EN 50341-1 Elektroenergetyczne linie napowietrzne prądu przemiennego powyżej 45 kV – Część 1: Wymagania ogólne – Wspólne specyfikacje [7].
• PN-EN 50423-1. Elektroenergetyczne linie napowietrzne prądu przemiennego powyżej 1 kV do 45 kV włącznie – Część 1: Wymagania ogólne – Wspólne specyfikacje [8].
• PN-EN 61140. Ochrona przed porażeniem prądem elektrycznym – wspólne aspekty instalacji i urządzeń [9].
• N SEP-E-004. Elektroenergetyczne i sygnalizacyjne linie kablowe. Projektowanie i budowa [3].

Szczegółowe wymagania dotyczące badań ochrony przeciwporażeniowej w liniach elektroenergetycznych niskiego napięcia (w tym kryteria skuteczności ochrony) są zawarte przede wszystkim w:

• Rozporządzeniu Ministra Infrastruktury w sprawie warunków technicznych jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie [15].
• PN-EN 61140. Ochrona przed porażeniem prądem elektrycznym – wspólne aspekty instalacji i urządzeń [9].
• PN-IEC 60364. Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych [11].
• N SEP-E-001 Sieci elektroenergetyczne niskiego napięcia. Ochrona przeciwporażeniowa. [2].

Norma PN-E-05115 [5] zawiera wymagania dotyczące instalacji elektroenergetycznych (stacji, elektrowni, fabryk, zakładów przemysłowych itp.) w sieciach prądu przemiennego, o napięciu nominalnym wyższym niż 1 kV w zakresie projektowania i budowy, jak również zapewnienia bezpiecznego i prawidłowego ich działania.

Norma powyższa nie dotyczy projektowania i budowy linii napowietrznych i kablowych, trakcji elektrycznej, instalacji i wyposażenia górnictwa, instalacji lamp fluorescencyjnych, instalacji na statkach morskich, urządzeń elektrostatycznych, stanowisk badawczych, urządzeń rentgenowskich.

Ochronie przeciwporażeniowej przy dotyku bezpośrednim poświęcony jest podrozdział 7.1 i przywołane w nim podrozdziały 6.2 i 6.3.

Wymagania i zalecenia dotyczące ochrony przy dotyku pośrednim zawarte są w rozdziale 9 oraz załącznikach normatywnych A, B, C, D, F, i G a także załącznikach informacyjnych J, K, L, M, N, P, Q, i R.

Norma PN-EN 50341-1 [7] dotyczy napowietrznych linii elektroenergetycznych o znamionowym napięciu przemiennym powyżej 45 kV i znamionowych częstotliwościach poniżej 100 Hz. Określa ona ogólne wymagania, które powinny być spełnione przy projektowaniu i budowie nowych linii napowietrznych, aby zapewnić ich poprawność z uwagi na bezpieczeństwo ludzi, utrzymanie, działanie oraz ochronę środowiska.
Normy nie stosuje się do:

• linii napowietrznych wewnątrz zamkniętych terenów ruchu elektrycznego,
• systemów nośnych trakcji elektrycznej.

Wymagania dotyczące ochrony przed dotykiem bezpośrednim  uważa się za spełnione jeśli spełnione zostaną wymagania dotyczące budowy linii. Wymagania dotyczące ochrony przy dotyku pośrednim są zawarte w rozdz. 6 i załącznikach G i H. Wymagania te są wzorowane na postanowieniach zawartych w normie PN-E-05115.

Norma PN-EN-50423-1 [8] dotyczy napowietrznych linii elektroenergetycznych o znamionowym napięciu powyżej 1 kV do 45 kV włączniei znamionowej częstotliwości poniżej 100 Hz, o przewodach gołych, przewodach w osłonie izolacyjnej lub zespołach napowietrznych przewodów izolowanych.

Norma nie zawiera wszystkich wymagań niezbędnych do zaprojektowania i wykonania linii. W przypadkach ogólnych należy stosować wymagania normy PN-EN 50341-1. Norma określa tylko dodatkowe wymagania i uproszczenia, w których istotną rolę odgrywa wartość napięcia wymienionego w tytule normy. Normy nie stosuje się, tak jak i normy PN-EN 50341-1 do linii napowietrznych wewnątrz terenów ruchu elektrycznego i systemów nośnych trakcji elektrycznej. Norma nie podaje specjalnych wymagań dotyczących ochrony przeciwporażeniowej  a jedynie odwołuję się do postanowień normy PN-EN 50341-1.

Norma PN-EN 61140 [9] zawiera podstawowe zasady i wymagania dotyczące ochrony przeciwporażeniowej ludzi i zwierząt, które są wspólne dla instalacji, sieci i urządzeń niskiego i wysokiego napięcia lub niezbędne dla ich koordynacji. Wymagania normy wykorzystuje się tylko wtedy, gdy są one włączone lub są powołane w stosowanych normach. Nie jest ona przeznaczona do użytku jako niezależna od innych norm. Jej postanowienia są włączane sukcesywnie do nowych norm typu PN-EN lub PN-HD.

Norma N-SEP-N-004 [3] dotyczy projektowania i budowy elektroenergetycznych linii kablowych prądu stałego i przemiennego na napięcie nie przekraczające 110 kV oraz  linii kablowych sygnalizacyjnych. Ochronie przeciwporażeniowej poświęcono w tej normie kilka zdań zawartych w p. 2.6.8 i mówiących o uziemieniu metalowych głowic kablowych.

Rozdział 8 działu III Rozporządzenia Ministra Infrastruktury [15], aktualnie nowelizowanego, zawiera wymagania ogólne jakim powinny odpowiadać instalacje elektryczne oraz wymagania szczegółowe dotyczące budowy ww. instalacji w budynkach. Należy przy tym zauważyć, że rozporządzenie MI [15] w części dotyczącej instalacji elektrycznej jest napisane tak, jakby odnosiło się jedynie do instalacji w budynkach nieprzemysłowych. Tymczasem postanowienia tego dokumentu dotyczą instalacji wszystkich budynków (nieprzemysłowych i przemysłowych).

W Rozporządzeniu zamieszczono podstawowe wymagania w zakresie: zasilania rezerwowego, oświetlenia awaryjnego, oświetlenia przeszkodowego, oświetlenia bezpieczeństwa, możliwości usytuowania stacji transformatorów w budynkach o innym przeznaczeniu, lokalizacji złącza instalacji, układu sieciowego instalacji w budynku, podstawowych elementów wyposażenia i sposobu prowadzenia instalacji (uziomów, łączników, tras przewodów, przekrojów i materiałów przewodów, urządzeń ochrony przepięciowej, liczników energii, oprzewodowania, podziału instalacji na obwody itp.).

Szczegółowe wymagania techniczne dotyczące instalacji elektrycznych niskiego napięcia, w tym środków ochrony przeciwporażeniowej zawarte są przede wszystkim w wielozeszytowej normie PN-IEC 60364 [11] mającej wspólny tytuł dla wszystkich części i arkuszy „Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych”.

Przedmiotem ww. normy są postanowienia dotyczące projektowania i montażu instalacji elektrycznych zasilanych napięciem znamionowym do 1000 V włącznie prądu przemiennego (a.c.) 50, 60, i 400 Hz i do 1500 V prądu stałego (d.c.), w celu zapewnienia bezpieczeństwa (szeroko pojętego) i właściwego działania instalacji zgodnie z przeznaczeniem.

Postanowienia normy PN-IEC 60364 [11] dotyczą ochrony przed:

• porażeniem prądem elektrycznym
• skutkami oddziaływania cieplnego
• prądami przetężeniowymi
• prądami spowodowanymi uszkodzeniami,
• przepięciami,
• obniżeniem napięcia

Postanowienie dotyczące środków ochrony przeciwporażeniowej w warunkach normalnego zagrożenia porażeniowego zawarte są w następujących arkuszach, działach i rozdziałach normy PN-IEC 60364:

• rozdziale 131.2 „Ochrona przed porażeniem prądem elektrycznym”,
• rozdziale 312.2 „Rodzaje układów uziemień” (typy układów sieciowych ze względu na system uziemień),
• arkuszu 41 „Ochrona przeciwporażeniowa”,
• rozdziale 442.4 „Układy uziemiające ze względu na rodzaje uziemień w układach sieci instalacji niskiego napięcia”,
• arkuszu 47 „Środki ochrony przed porażeniem prądem elektrycznym”,
• dziale 481 „Dobór środków ochrony w zależności od wpływów zewnętrznych. Wybór środków ochrony przeciwporażeniowej w zależności od wpływów zewnętrznych”,
• dziale 531 „Urządzenia chroniące przed dotykiem pośrednim samoczynnie wyłączające zasilanie”,
• arkuszu 54 „Uziemienia i przewody ochronne”.

Postanowienia dotyczące środków ochrony przeciwporażeniowej w warunkach normalnego zagrożenia porażeniowego dotyczą również warunków, w których zagrożenie jest zwiększone, ale są one uzupełniane, modyfikowane lub zastępowane postanowieniami zawartymi w arkuszach części 7 normy PN-IEC 60364.

W Tablicy 1 przedstawiono spis numerów zeszytów (arkuszy lub działów) normy PN-IEC 60364 [11] oraz zeszytów normy PN-HD 60364 (PN-HD 384), które znajdowały się w katalogu PKN w dniu 01.02.2009 r. i które będą zastępowały odpowiednie zeszyty ww. normy PN-IEC.

Uwaga. Norma PN-IEC 60364 ma tytuł ogólny „Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych”. Norma PN-HD 60364 (384) będąca nowelizacją normy IEC ma część zeszytów zatytułowanych tak samo jak ich pierwowzór a część zatytułowanych „Instalacje elektryczne niskiego napięcia” (drugi tytuł ogólny jest tytułem docelowym).

Tablica 1. Spis numerów zeszytów (arkuszy lub działów) normy PN-IEC 60364 oraz zeszytów normy PN-HD 60364 (PN-HD 384), które znajdowały się na stronie internetowej PKN w dniu 01.02.2009 r., i  które będą zastępowały odpowiednie zeszyty ww. normy PN-IEC.

Przedmiotem normy N SEP-E-001 [2] są wymagania dotyczące ochrony przeciwporażeniowej przy dotyku pośrednim w liniach prądu przemiennego o napięciu znamionowym wyższym od 50 V lecz nie przekraczającym 1000 V, napowietrznych z przewodami gołymi i izolowanymi oraz w liniach kablowych.

Wymagania tej normy stosuje się przy projektowaniu i budowie obwodów rozdzielczych linii TN i TT oraz obwodów odbiorczych urządzeń elektrycznych zainstalowanych na konstrukcjach wsporczych linii niskiego napięcia zasilanych z tych linii.

Należy zwrócić uwagę na to, że poszczególne zeszyty normy PN-IEC 60364 są zastępowane zeszytami normy (prenormy) PN-HD 60364. W spisie Polskich Norm jest już takich zeszytów norm CENELEK kilkanaście. Większość z nich ma jeszcze oznaczenie (oryg.). Postanowień zawartych w zeszytach normy PN-HD nie należy stosować do chwili, gdy nie zostaną usunięte z rozporządzenia MI [15] przywołane zeszyty normy PN-IEC 60364. Warto się jednak z postanowieniami nowych norm PN-HD 60364 zapoznawać sukcesywnie bo wiele z nich zostało w sposób istotny zmienione. Nowe zasady i wymagania stawiane ochronie przeciwporażeniowej przez normy PN-EN 61140 i PN-HD 60364-4-41 zostały przedstawione na V Konferencji Technicznej zorganizowanej przez SONEL w maju 2008 r. w Słok k/Bełchatowa [1]. Poniżej zostaną przedstawione zmiany wprowadzone przez normy PN-HD 60364-6 [10], która zastąpi normę PN-IEC 60364-6-61 (arkusz 61 normy PN-IEC 60364 [11]).

6. Nowa norma PN-HD-60364 -6, która ma zastąpić normę PN-IEC 60364-6-61

W grudniu 2008 r. ukazała się norma PN HD 60364-6 [10], która jest tłumaczeniem normy HD 60364-6 z 2007 r. zatytułowanej Instalacje elektryczne niskiego napięcia Część 6: Sprawdzanie. Wymieniona norma HD to zmodyfikowana norma IEC 60364-6:2006, która w Polsce nie jest znana. Do tej pory obowiązuje w Polsce norma PN-IEC 60364-6-61:2000 [11], która jest tłumaczeniem normy IEC 60364-6-61 z roku 1986 i aneksów z 1993 i 1997 r.

Nowa norma zawiera wymagania dotyczące sprawdzeń (badań) odbiorczych (rozdział 61) i okresowych (rozdział 62). Ma ona rozszerzony, w stosunku do obecnie obowiązującej normy, zakres tematyczny wiele nowych, bardziej szczegółowych szczegółowych informacji zawartych w załącznikach. Omówienie wszystkich zmian zajęłoby sporo czasu a więc nie jest teraz możliwe. Warto jednak zapoznać się z niektórymi zmianami, a przede wszystkim porównać zakresy tematyczne normy obowiązującej w Polsce i normy, która się właśnie ukazała. Zmiany tematyczne można ocenić porównując spisy treści oraz tytuły obu norm. Spisy treści rozdziałów 61 obu norm i rozdziału 62 nowej normy zestawiono w tablicy 2, a tytuły załączników obu norm – w tablicy 3.

Z analizy, zestawionych w tablicy 2, spisów treści norm wynika, że:

• W nowej normie, zgodnie z zasadami przyjętymi przez CENELEC, zamieszczono terminy i ich definicje (6.3 Definicje). Zamieszczone i stosowane w nowej normie terminy wprawdzie budzą pewne zastrzeżenia, ale to ogólna bolączka niefortunnych tłomaczeń terminów w wielu normach dotyczących instalacji elektrycznych, w tym ochrony przeciwporażeniowej.
• W nowej normie dodano podrozdział poświęcony sprawdzaniu (badaniu) ochrony uzupełniającej (dla ochrony przed dotykiem bezpośrednim obecnie nazywanej ochroną podstawową).   
• Dodano również postanowienia dotyczące sprawdzanie kolejności faz.
• Zrezygnowano z badań wytrzymałości elektrycznej (w normie dotychczas obowiązującej postanowienia są niepełne).
• W nowej normie postanowienia dotyczące badań okresowych umieszczono w rozdziale 62 nadającym równorzędne znaczenie z wymaganiami stawianymi badaniom odbiorczym. W normie obecnej wymagania te są umieszczone w załączniku informacyjnym.

Tablica 2. Porównanie zakresu tematycznego postanowień normy PN-IEC 60364-6-61:2000 i normy PN-EN 60364-6:2008.

Analiza postanowień rozdziałów 61 i 62 normy PN-HD 60364-6 [10] pozwala stwierdzić, że:

• Zakres oględzin i prób odbiorczych jest podobny do zakresy podanego w normie PN-IEC 60364-6-61 [11], ale nie identyczny. Zakres oględzin różni się tylko tym, że w nowej normie dodano, że oględziny powinny obejmować również sprawdzenie występowania i ciągłości przewodów ochronnych, w tym przewodów ochronnych połączeń wyrównawczych dodatkowych. Niewielkie zmiany dotyczące prób zostały wyżej wymienione (61.2.2 l). Warto też zwrócić uwagę, że nie bez przyczyny, dotychczasowy tytuł „Ochrona za pomocą separacji obwodów” (612..4) zastąpiono tytułem „Ochrona za pomocą SELV, PELV lub separacji elektrycznej” (61.3.4).
• Zakres badań okresowych jest opisany w sposób dość ogólny.

Tablica 3. Porównanie zakresu tematycznego załączników mormy PN-IEC 60364-6-61:2000 i normy PN-EN 60364-6:2008

Z analizy, zestawionych w tablicy 3, tytułów załączników wynika, że:

• Załączniki do normy PN-HD 60364-6 [10] są w stosunku do załączników do normy obowiązującej są bardziej obszerne zmienione i szczegółowe.
• W Załączniku A normy PN-HD… [10] uszczegółowiono informacje dotyczące metod pomiaru rezystancji/impedancji izolacji podłóg i ścian do ziemi lub przewodu ochronnego.
• W normie PN-HD pominięto informacje o metodach badań wyłączników różnicowoprądowych (w normie PN-IEC  informacje te są zamieszczone w Załączniku B).
• W Załączniku C normy PN-HD oprócz informacji o pomiarach rezystancji uziomu (powinno być - rezystancji uziemienia) i pomiaru impedancji pętli zwarciowej opisano metodę rezystancji pętli uziemienia (tego opisu w normie PN-IEC nie ma).
• Załącznik C normy PN-HD (który zastąpi załącznik E normy PN-IEC) został w sposób istotny zmieniony (opis zmian ze względu na ich liczbę pominięto).
• W normie PN-HD zamieszczono szereg załączników nowych, które zawierają: diagram do wyznaczania spadku napięcia (zał. D), spis dokumentów, które należy sprawdzić w ramach badań (zał. E), formularz opisu oględzin instalacji elektrycznej (zał. F), formularz protokółu sprawdzenia (badania)) (zał. H), Szczególne warunki krajowe dla niektórych państw europejskich (nie dotyczą Polsi) (zał. ZA, odchylenia typu A dla niektórych  państw europejskich (nie dotyczą Polski) (zał. ZB)
  
  Uwaga – 1.   Zalecenia zawarte w Załącznikach E, F, G i H  prowadzą do znacznego rozszerzenia dokumentacji wyników badań.
  2.   Załączniki  są Narodowymi Aspektami Normatywnymi (NNA) niektórych państw – członków CENELEC).

Publikacje przywołane

Autor:
dr inż. Witold Jabłoński