Adiustacja: po co? Dlaczego należy adiustować mierniki?

Adiustacja (przyrządu pomiarowego) adjustment (of a measuring instrument)

Definicja adiustacji wg Międzynarodowego Słownika Terminów Metrologii Prawnej (Główny Urząd Miar. Warszawa, 2015) 
Czynność mająca na celu doprowadzenie przyrządu pomiarowego do stanu działania odpowiadającego jego przeznaczeniu. 
Adiustacja może być automatyczna, półautomatyczna lub ręczna.

• Adiustacja automatyczna (automatic adjustment) - jest to zbiór operacji przebiegających bez ingerencji operatora, które to operacje mają na celu doprowadzenie przyrządu pomiarowego do stanu działania odpowiadającego jego przeznaczeniu. 
• Adiustacja półautomatyczna (semi-automatic adjustment) - jest to zbiór operacji przebiegających częściowo bez ingerencji operatora, które to operacje mają na celu doprowadzenie przyrządu pomiarowego do stanu działania odpowiadającego jego przeznaczeniu. 
• Adiustacja ręczna (manual adjustment) - jest to zbiór operacji przebiegających z udziałem operatora, które to operacje mają na celu doprowadzenie przyrządu pomiarowego do stanu działania odpowiadającego jego przeznaczeniu.

Uwaga 1
Wśród typów adiustacji wymienić należy: 

• adiustację zera przyrządu pomiarowego, 
• adiustację przesunięcia,
• adiustację zakresu (czasem zwaną adiustacją wzmocnienia). 

Uwaga 2 
Adiustacji przyrządu pomiarowego nie należy mylić z wzorcowaniem, które jest jej wstępnym warunkiem. 

Uwaga 3 
Po adiustacji przyrządu pomiarowego zazwyczaj musi on zostać poddany ponownemu wzorcowaniu.

Zatem adiustacja (strojenie) przyrządu pomiarowego to doprowadzenie go do stanu pierwotnego, takiego jakie przewidział jego producent. Podczas wzorcowania (porównania wskazanej wielkości z wzorcem) czasem przyrząd pomiarowy ma błędy, które nie są dopuszczalne do wykonywania nim pomiarów (nie mieszczą się w granicach tolerancji błędu na danym zakresie pomiarowym, dopuszczonym przez producenta urządzenia). W takiej sytuacji miernik wymaga adiustacji. 

Możliwość adiustacji przyrządu zależy od jego sposobu regulacji parametrów, jaką przewidział producent. I to właśnie producent danego urządzenia może jej dokonać. Najczęściej takie działania wykonuje się automatycznie, cyfrowo, poprzez podłączenie miernika do komputera. Ze względu właśnie na ograniczenia i znajomość przyrządu pomiarowego tylko producent danego urządzenia jest najbardziej odpowiednią jednostką do wykonania tego typu regulacji. Firma SONEL S.A. jest jedynym oficjalnym autoryzowanym przedstawicielem wykonującym wszelkie usługi naprawy i adiustacji urządzeń pomiarowych Sonel. 

Dlaczego adiustować?

Przyrządy pomiarowe posiadają dryft czasowy. Po określonym czasie mogą nie spełniać błędu dopuszczalnego podanego przez producenta.

Czemu tak się dzieje?

M.in. ze względu na zjawiska starzenia – np. optyki i przetwornika w luksomierzach. W luksomierzu należy zwrócić uwagę, że ogniwo fotoelektryczne będące czujnikiem starzeje się w czasie, dlatego powinno być poddawane okresowej kontroli metrologicznej (wzorcowaniu), a jeśli wskazania będą niedopuszczalne – to adiustacji i ponownemu wzorcowaniu. Tylko posiadanie aktualnego świadectwa wzorcowania luksomierza potwierdza sprawność urządzenia oraz spełnienie przez niego deklarowanych poziomów niepewności widmowej i podstawowej. Każde urządzenie pomiarowe, ze względu na jego przechowywanie, częstotliwość użytkowania, elektronikę, wiek i inne wymaga okresowych adiustacji. 

Poprzez wzorcowanie (kontrolę metrologiczną) miernika określane są błędy wskazań, które następnie wykonując pomiary należy dodać w formie poprawek do wyników pomiarowych. Dzięki znajomości poprawek do danego wskazania można uaktualniać stosowane procedury pomiarowe.  

Należy pamiętać, że przyrządy pomiarowe, a szczególnie wykorzystywane do badań związanych z ochroną przeciwporażeniową, wymagają okresowych adiustacji. Osoba wykonująca pomiary powinna posiadać całkowitą pewność co do sprawności używanego przyrządu. Pomiary wykonane niesprawnym miernikiem mogą przyczynić się do błędnej oceny skuteczności ochrony zdrowia, a nawet życia ludzkiego.
 

Przykład:
Podczas wzorcowania metrolog wykazał, że wskazania miernika odbiegają znacząco od założeń producenta wskazanych w instrukcji obsługi. Należy pamiętać, że proces wzorcowania polega na porównaniu wskazania przyrządu wzorcowanego ze wskazaniem przyrządu wzorcującego. Przyrząd wzorcowy powinien być znacznie dokładniejszy od przyrządu wzorcowanego.
Wzorcowanie jest stwierdzeniem obecnego stanu i w przypadku nieprawidłowości we wskazaniach przyrządu nie obejmuje czynności regulacji/strojenia/adiustacji danego przyrządu, powodujących zmianę tego stanu. 
Wysyłając miernik do wzorcowania Klienci często zakładają, że jeżeli miernik będzie miał niepoprawne wskazania (przekraczające dopuszczalne błędy graniczne), to kalibracja obejmie również darmowe strojenie/adjustację. Tak nie jest. Klient jest zawsze informowany o występujących nieprawidłowościach. Laboratorium może Klientowi zaproponować:

• adiustację (płatną), 

Sam proces adiustacji jest czynnością złożoną i oprócz znajomości budowy, działania urządzenia wiąże się z pracochłonną procedurą. Samo wzorcowanie przeprowadza się w punktach zgodnie z przygotowaną i zaakceptowaną procedurą laboratorium. Obejmuje zwykle kilka punktów dla danego zakresu pomiarowego. Natomiast adiustacja/strojenie to proces regulacji wskazań danego urządzenia pomiarowego - często w kilkunastu punktach dla danego zakresu pomiarowego. W każdym z punktów należy sprawdzić wartość i - jeżeli będzie potrzeba - ją wyregulować. Zatem ten proces, jeżeli nie jest w pełni automatyczny, wymaga precyzji i znacznie dłuższego czasu realizacji. Po wykonaniu adiustacji urządzenie podlega ponownemu wzorcowaniu, które pozwoli na sprawdzenie poprawności jego wskazań. 

• wydanie świadectwa wzorcowania z takimi wskazaniami jakie są (przekraczające błędy dopuszczalne). 

Pamiętajmy: Świadectwo wzorcowania jest tylko stwierdzeniem stanu metrologicznego badanego przyrządu pomiarowego. Na świadectwie wzorcowania nie umieszcza się oceny wyniku wzorcowania czy oceny poszczególnych pomiarów. Ocena zgodności jest wykonywana tylko na życzenie Klienta. Nie ustala się, czy wyniki wskazane przez przyrząd wzorcowany są poprawne czy nieprawidłowe. Decyzja, czy przyrząd nadaje się do wykonania jakiegoś pomiaru leży zawsze po stronie wykonującego pomiary. Samo posiadanie świadectwa wzorcowania nie świadczy o sprawności metrologicznej przyrządu pomiarowego. Tylko prawidłowa interpretacja wyników wzorcowania pozwoli na stwierdzenie zgodności przyrządu z jego specyfikacją. 

Czy każdy miernik podlega adiustacji?

Zależy to od możliwości technicznych laboratorium, które dokonuje strojenia urządzenia. Firma SONEL S.A. jest jedyną autoryzowaną jednostką dokonującą napraw i adiustacji urządzeń Sonel.  Jako producent posiadamy niezbędną wiedzę oraz doświadczenie do wykonania wszelkich napraw naszych mierników.  

Czy adiustacja jest płatna?

Tak, adiustacja to osobna usługa, wykonywana na życzenie Klienta. Jest to pracochłonny i odpowiednio przygotowany proces dla każdego rodzaju urządzenia pomiarowego. Dodatkowo po wykonaniu adiustacji miernik jest ponownie poddawany procesowi wzorcowania.
Z dniem 1.01.2021 nasze Laboratorium Badawczo-Wzorcujące SONEL S.A. wprowadza usługę dodatkową dla luksomierzy produkcji SONEL S.A.: Adjustacja w cenie wzorcowania! Adjustacja zostanie przeprowadzona podczas zleconego wzorcowania tylko jeżeli luksomierz będzie jej wymagał.

Jeżeli podczas wzorcowania metrolog zauważy, że wskazania luksomierza przekraczają dopuszczalne wartości, to przekaże przyrząd do serwisu w celu adiustacji. Klient nie będzie proszony o zgodę; zostanie on jedynie poinformowany, że luksomierz tego wymagał. W konsekwencji cały proces przebiegnie zdecydowanie szybciej, a właśnie o to wszystkim chodzi, aby dostać miernik – czyli narzędzie pracy – w jak najkrótszym czasie.